A Good Way to Die

*** Scroll down to the English version of this blog.

In mijn vorige blog 'A Good Time to Die' schreef ik over tijdig afscheid nemen van dit aardse paradijs. Dit blog gaat over het sterven zelf. Te luguber allemaal? Valt wel mee, denk ik.

Sterven is een onderwerp dat de meeste mensen liever vermijden. Dat is vreemd, want dat we op een dag doodgaan is zo ongeveer de enige zekerheid die wij mensen delen. Hoewel een enkeling daar anders over denkt. Google hotshot Ray Kurzweil (67) beweert in zijn boek 'The Singularity is Near', dat de wetenschap ons binnen enkele decennia in staat zal stellen om te versmelten met onze technologie. Nanorobots kunnen de veroudering keren en onze organen en ons brein langzaam vervangen door slimme masjientjes. Zo scheppen we onze eigen opvolgers en worden we hyperintelligente cyborgs. Klaar om de Melkweg te veroveren en materie bewust te maken.

Dat is een mooie visie, maar ik vrees dat ik dat net niet meer zal meemaken. Ik denk dat de cyborg fase buiten mijn bereik ligt en dat ik ook mijn bewustzijn niet meer zal kunnen downloaden in een supermachine. Met andere woorden: er zit niets anders op dan ouderwets te sterven. Dat vind ik jammer, want ik ben enorm nieuwsgierig hoe het verhaal verder gaat. Het idee dat het heelal langzaam zelfbewust wordt, en dat wij daarin eeuwig kunnen reizen en andere intelligente wezens ontmoeten en... geweldig!

Hoe erg is het om gewoon dood te gaan?

Tsoknyi Rinpoche schrijft in 'Fearless Simplicity' over een medewerker die compleet uitfreakt als hij te horen krijgt dat hij niet meer lang te leven heeft. Tsoknyi's vader is daarentegen een voorbeeld van non-clinging: op een dag loopt hij bij zijn zoon binnen en kondigt aan dat het zo langzaam tijd wordt om te gaan. Kwansuis bijna, alsof hij zegt dat hij naar de andere kamer gaat. Een paar dagen later is hij dood.

Ik snap dat zo'n houding makkelijk is naarmate je sterker gelooft in reïncarnatie, maar toch. Voor mij is Tsoknyi's pa een lichtend voorbeeld. Ik denk ook dat sterven nogal wordt overschat. We creëren er een hoop drama omheen, maar dat hoeft helemaal niet. Het moment van sterven zelf is maar kort, en wat daarna komt hangt volgens mij niet af van de heisa die we er omheen maken.

Ik heb eens een visioen gehad over doodgaan. Afscheid nemen van mijn kinderen vond ik daarin het lastigst. Zoveel liefde..! Tegelijk maakte het besef van mijn kinderen het loslaten van het leven juist gemakkelijker. Ooit wordt het tijd om plaats te maken voor mijn kleinzonen Olivier en Philip Harry. Tijdens mijn visioen werd me ook zo duidelijk hoe ondankbaar het is om nóg meer te verlangen van dit bestaan dat mij al zoveel overvloed heeft geschonken, een leven lang. Ooit is het mooi geweest. En toch is het verdrietig dat zo veel moois, dat deze prachtige wereld die ik heb geschapen, ooit zal ophouden te bestaan. Maar zo gaat het wel, want niets blijft...

Wat mij ook helpt, hoop ik, als het zo ver is: mezelf de Zijngeoriënteerde vraag te stellen: "En wat sterft er eigenlijk?" Immers, het bewustzijn is tijdloos, nooit geboren nooit gestorven. Alleen mijn persoonlijkheid, deze illusie die zich Harry droomt, zal onvermijdelijk vervliegen. Appeltje eitje.

******************************************************************************

A Good Way to Die

A few weeks ago, in my last blog 'A Good Time to Die', I wrote about a timely demise from this earthly paradise. This blog is about dying itself. Too creepy, you think? I may not be so bad, really.

Most people try to avoid the subject of death and dying. Yet, the fact that we will one day die is about the only certainty we share as humans. Although some people would politely disagree. Google hotshot Ray Kurzweil (67) is one of them. In 'The Singularity is Near' he claims that within a few decennia, science will enable us to merge with our technology. Nanobots will then reverse the aging of our bodies and we will replace our vital organs and even our brains with smart little machines. In this way we shall create our own successors and become hyper-intelligent cyborgs. Ready to conquer the universe and make all matter conscious of Self.

Kurzweil's is a wonderful grand vision, but I fear that I won't live to witness its realization. I think the cyborg era will be just out of the reach of my lifetime, so I will not be able to one day download my consciousness into a super machine. In other words: I'll have to just die the old fashioned way. That's a shame, really, because I am sooo curious as to how the human story unravels. The mere idea that the entire universe will one day become self-conscious and we will explore the stars and meet other hyper-intelligent beings... wow!

How bad is it to just die?

Tsoknyi Rinpoche describes in 'Fearless Simplicity' how someone totally freaks out as he learns that he will die soon. In contrast, Tsoknyi's father offers a perfect example of non-clinging: one day he enters his son's office and announces that he feels it will be time to go soon. Almost matter of fact, as if he tells his son he's going to another room in the house. A few days later, they find him dead in his bed.

I understand that such an attitude is easier to attain if one firmly believes in reincarnation, but still. To me, Tsoknyi's dad is a shining example. I also think dying is grossly overrated. We just create a lot of drama around it, but there really is no need. The moment of dying is short, and what comes next is not dependent on the fuss we make around it.

I once had a vision about dying. In that vision, saying goodbye to my children was the most difficult aspect of dying. So much love..! At the same time, the notion of having descendants makes letting go of life also easier. Time to make space for my grandsons Olivier and Philip Harry. My vision also showed me how ungrateful it is to ask for even more from this existence. It has given me so much abundance, all my life. So enough is enough, one day. Still, it is sad that so much beauty, this wonderful world I have created, will one day cease to exist. But that is what will happen, since nothing is permanent.

What also helps, is to ask myself the Zijngeoriënteerde question: "And what is it that will die then?" For consciousness is timeless, never born never dying. Just my personality, this illusion that dreams itself Harry, will inevitably fade away one day. Big deal.

A Good Time to Die

'A Good Time to Die'

Een half jaar geleden is mijn vader overleden. Hij is 92 geworden. Mijn moeder is zeven jaar geleden gestorven, op 84-jarige leeftijd. Ik ben nu 62. Sinds mijn 60ste verjaardag houdt het ouder worden mij bezig.

In de bloei van haar leven was mijn moeder een gezonde, sterke vrouw. Ze baarde zeven zonen, begon op haar veertigste nog een loopbaan als lerares en gaf tot haar zeventigste volksdansles aan oudere mensen. Ze was verontwaardigd toen de leiding van het bejaardentehuis haar te verstaan gaf, dat ze nu toch echt te oud was om nog langer voor de klas te dansen. De enige kwaal die ze had, was een versleten heup. Nadat die was vervangen, was moeder weer elke ochtend te vinden in het zwembad, waar ze op de fiets naartoe ging. Tot haar 79ste. Toen begon ze te sukkelen met haar gezondheid. De laatste vijf jaar van haar leven ging ze het ziekenhuis in en uit. Eerst sloeg haar schildklier op hol. Daarna kreeg ze last van haar hart en haar longen. Ook brak ze diverse keren een bot. Ze had een rollator nodig en later een rolstoel. Ook kwam er een scootmobiel.

Moeders laatste jaren

Toen haar gezondheid verder achteruit ging, werd mijn moeder klagerig en veeleisend. Ze liet mijn vader opdraven voor het kleinste boodschapje. Ze lag veel in bed en het huis verslonsde. In het dorp kreeg ze de reputatie een beetje zonderling te zijn. Bij de supermarkt probeerde ze soms af te dingen op de boodschappen. We schaamden ons een beetje voor haar, omdat ze altijd speciale wensen had en zich overmatig familiair gedroeg tegenover mensen die haar bedienden in winkels en restaurants. Moeder leek zelf ook niet meer veel plezier te hebben in het leven. Alleen als de zon scheen en zij goed ingepakt in de tuin kon zitten, genoot ze zichtbaar. Inmiddels verspijkerde ze een klein vermogen aan medische voorzieningen en ze slikte dagelijks een handvol pillen. Ten slotte kwam het einde toch nog redelijk onverwacht. Ze viel, raakte buiten bewustzijn en was binnen een etmaal gestorven. Mijn vader achterlatend in vertwijfeling en ontreddering. Hoe had dat kunnen gebeuren?!

Vaders overtuiging

Mijn vader heeft 30 jaar lang in de overtuiging geleefd, dat hij als eerste zou overlijden. Op zijn 57ste kreeg hij een hartinfarct en zijn eerste bypasses. Hij ging met vervroegd pensioen en had tien jaar later nog een bypass operatie nodig. Ook werd zijn galblaas weggenomen en werd hij geholpen aan een aneurysma in zijn aorta. Rond zijn 80ste begon hij te dementeren. Of dat iets te maken had met zijn hoge alcoholgebruik, is nooit zo duidelijk geworden. Het eerste dat hij merkte, was dat hij zijn eigen huis voorbij fietste. Dat vond hij aanvankelijk wel grappig. Ook later schikte hij zich verbazingwekkend gemakkelijk in zijn 'kortetermijngeheugenprobleem'.

Op de zorgboerderie

Moeders dood na 56 jaar huwelijk was een zware schok voor hem. Een jaar daarvoor waren ze verhuisd naar een aanleunflat in Beilen waar ze zich eigenlijk nooit echt thuis hadden gevoeld. Zijn conditie holde achteruit en hij zat dagenlang snooker op tv te kijken in z'n eentje. Sociale contacten leggen en onderhouden was moeders afdeling geweest. Een van zijn zes zoons riep een familieberaad bijeen en stelde voor om pa naar West-Friesland te halen, want daar was een zorgboerderij die bijzondere zorg leverde aan demente bejaarden. Met een bijdrage van de AWBZ en tegen inlevering van bijna zijn hele pensioen, kon vader daar terecht. De zorg was er geweldig: liefdevol, persoonlijk en professioneel. Met de andere acht demente bewoners heeft mijn vader nooit veel op gehad, maar hij was dol op de verzorgsters. Engelen waren het.

De aftakeling

Ondanks allerlei stimulerende maatregelen en activiteiten ging mijn vaders conditie langzaam maar zeker achteruit in de vijf jaar die hij doorbracht op de boerderie. Lange tijd was hij een van de 'beteren'. Hij kon nog praten, hij bleef opgewekt, hij kon nog zelf naar de WC en zich aankleden. En zolang hij geen pijn leed, was hij blij met elke dag die zijn Schepper hem nog schonk. Maar wij die hem met enige regelmaat bezochten, zagen hoe hij zich niet meer goed kleedde. Zijn gulp stond soms open en zijn hemd ging uit z'n broek. Hij vergat stukjes bij het scheren en hij peuterde in zijn oren tot het bloedde. Hij had ook moeite met z'n hoortoestel en geen idee wat er die week was gebeurd of wie hem had bezocht.

Keuzes maken

Telkens als hij ziek werd, nam zijn conditie een duik waarvan hij niet meer terugveerde. Ruim een jaar vóór zijn dood kreeg hij nog een longontsteking die ternauwernood kon worden gestopt met antibiotica. De laatste jaren kampte hij met kwakkelende nieren en toenemende vermoeidheid. Ook de mensen om hem heen verloren langzaam terrein. De oud-gezagvoerder van de KLM stopte met praten. De spraakzame mevrouw in de fauteuil tegenover hem begon zichzelf steeds vaker te herhalen; haar repertoire werd hoorbaar kleiner. De onhebbelijke mevrouw met de snerpende stem raakte steeds dieper in paniek. Ik kon goed begrijpen waarom pa niet veel op had met balletje gooien en andere kinderspelletjes. Van liedjes zingen uit de oude doos hield hij wel, dat gaf hem energie. Meefietsen op de fietskar deed ie ook graag. En puzzelen: dagenlang Zweedse doorlopers oplossen, tot ruim een jaar vóór zijn dood.

De tol van de ouderdom

Sommige familieleden hadden een zware dobber aan de dementie van hun ouders. Een van mijn broers was arbeidsongeschikt en investeerde veel tijd in vader. Theo regelde de financiën, was aanspreekpunt voor de verzorging en nam pa mee naar de opera waar hij zo van genoot. Toch beweerde vader dat hij Theo bijna nooit zag, hij kreeg sowieso nauwelijks bezoek. Terwijl er elke week minstens twee van ons bij hem langsgingen. Sommige boerderijbewoners hadden nog een echtgenoot, andere een actieve zoon of dochter. Bijna alle kinderen - de meesten zelf ook al vijftig- of zestigplus - gaven te kennen, dat ze de toestand van hun ouders niet makkelijk vonden maar ze zagen ook niet echt een alternatief. De dochter van de spastische vrouw, die haar moeder bijna dagelijks bezocht, had haar promotieonderzoek opgegeven om vaker bij moeder te kunnen zijn. Einde carrière.

Bij navraag bevestigde mijn vader dat hij het leven nog wel de moeite waard vond, ook al zat hij dagenlang in zijn stoel naar buiten te kijken en kon hij over niets anders meer praten dan over het weer - en dat in dezelfde woorden, om de tien minuten. Angst om dood te gaan had hij niet, beweerde hij, maar af en toe klonk daar toch iets van door. Euthanasie overwegen of medische behandeling weigeren was uit den boze, want tegen zijn (katholieke) geloof. Uiteindelijk bezweek hij aan nierfalen, na een doodstrijd van vier dagen. Twee maanden daarvóór herkende hij mij voor het eerst niet meer, al probeerde hij dat eerst nog te verbergen. Hij begreep niet dat ik zomaar zijn hand pakte. Dat was een angstig en pijnlijk moment, voor ons allebei.

Zij wijzen ons een weg

De generatie van mijn ouders is van voor de oorlog. Dit is de eerste generatie die de kans heeft gekregen om massaal de tachtig te overstijgen. Mijn moeder haalde 'de leeftijd van de sterken' dankzij toediening van een isotoop die haar op hol geslagen schildklier buiten werking stelde. Mijn vader dankzij twee openhartoperaties, operaties aan galblaas en aorta en jarenlange intensieve zorg. Allebei kregen ze in de laatste jaren van hun inmiddels moeizaam geworden leven een flinke longontsteking. Daarbij werd zelfs niet overwogen of behandeling nog wel zo'n goed idee was. Mijn moeder had een niet-reanimeren verklaring. Toen ze bijna haar laatste opname in het ziekenhuis nog even kort bij bewustzijn kwam, waren dat haar eerste, en laatste, woorden: "Denk eraan, ik heb een niet-reanimeren verklaring!" God bless...

De generatie van mijn ouders is de eerste die massaal zo oud wordt. Die niet alleen hun kleinkinderen geboren zien worden, maar ook hun achterkleinkinderen. Die kinderen hebben die zelf grootouder zijn en met pensioen gaan of het wat rustiger aan willen doen. Zij zijn de eersten die ook te kampen hebben met ziekten en kwalen die tot voor enkele decennia fataal waren, maar inmiddels chronisch zijn geworden. Van hen kunnen we leren hoe dat moet, oud worden. En hoe we het beter niet kunnen doen.

Realistisch worden

Om te beginnen met het laatste. Niemand van mijn leeftijdsgenoten die ik hierover aanspreek, wil oud worden met dementie, Parkinson, herseninfarcten en overgewicht. Niemand wil straks totaal afhankelijk zijn van de thuiszorg, passief worden zonder te kunnen bijdragen aan je omgeving of nog erger: een vegetatief bestaan leiden in een huis waar niemand tijd heeft om je luier te verschonen. Toch lopen we een groot risico dat precies dát gaat gebeuren als we oud worden. Want misschien ga je niet meer dood aan een hartinfarct, maar word je gereanimeerd met een flinke hersenbeschadiging als gevolg. En er komen steeds meer ziekten waar je niet meer aan dood hoeft te gaan, maar die wel een enorme aanslag doen op de kwaliteit van je bestaan.

Tijdig opstappen

Wat willen we dan wél? Nou, we willen graag fit blijven tot op hoge leeftijd. We willen zelf de baas blijven over de zorg die we krijgen. En we willen iets blijven betekenen voor onze omgeving - in de vorm van betaalde of vrijwillige arbeid. Zonder daarbij een beroep te hoeven doen op onze kinderen. Hen willen we immers niet in dezelfde positie brengen als waar onze ouders ons in hebben gebracht. Om nog maar te zwijgen van wat zij voor hun ouders moesten doen: ze in huis nemen en lichamelijk verzorgen, soms jarenlang. Om deze wens - kwaliteit op hoge leeftijd - te realiseren, zit er maar één ding op. Gezond leven, in beweging blijven - fysiek, mentaal, sociaal, spiritueel - en: tijdig opstappen als de kwaliteit van je leven definitief onder de maat komt.

Vier obstakels naar een waardig einde

Dat is heel gemakkelijk gezegd, maar lang niet zo eenvoudig om te doen. In de eerste plaats hangen we allemaal aan het leven. In veel gevallen verloopt de geestelijke en/of lichamelijke aftakeling vrij geleidelijk. Dat geeft je tijd om te wennen aan de mindere kwaliteit van leven. Een plakje salami eraf elke keer. Waarbij we maar al te graag geloven, dat het eigenlijk best meevalt. Tot je een schim bent geworden van de man of vrouw die je ooit was. En misschien heb je dat tegen die tijd niet eens meer in de gaten.

In de tweede plaats werkt je omgeving tegen. Kinderen vinden het vreselijk als hun ouders sterven, het maakt niet uit op welke leeftijd. Ze dragen er dus graag aan bij om jouw leven nog wat te rekken.

In de derde plaats vind je de traditionele geneeskunde op je weg: levens redden en rekken is de kerncompetentie van de arts en verpleegkundige. Tenzij jij je wensen goed documenteert en borgt met heldere afspraken, heb je geen schijn van kans dat je artsen je met rust laten en je begeleiden naar een waardige dood.

En tenslotte staat de maatschappij je in de weg. We vinden het onderwerp akelig en bedreigend, en we zijn als de dood dat we straks door de overheid worden gedwongen om de pijp vroegtijdig aan Maarten te geven. Daarom vermijden we het publieke debat, of verplatten het gesprek tot een discussie over de zorgkosten.

Wie betaalt de prijs?

Zorgkosten zijn trouwens wel een reële factor. Mijn beide ouders waren peperduur voor het pensioenfonds en voor de ziektekosten-verzekering. De kosten voor de gezondheidszorg rijzen de pan uit, en elke euro kunnen we maar één keer uitgeven. Als je me echt in het hart kijkt, vind ik de kosten/baten verhouding van de laatste levensjaren van mijn ouders buitenproportioneel. Dat geld had beter besteed kunnen worden, bijvoorbeeld aan onderwijs, aan voorlichting over gezonde voeding of aan wetenschappelijk onderzoek.

Een mooie leeftijd om te sterven

Ik ben niet van plan om anderen in dit verband de wet voor te schrijven. Wel denk ik aan de moeder van een goede vriendin in Amerika, die een bypass operatie weigerde omdat er zo veel mensen zijn die zich een dergelijke ingreep niet kunnen veroorloven. Dat vind ik een voorbeeld. De Amerikaanse bio-ethicus Ezekiel Emanuel stelde onlangs in een artikel in de The Atlantic, dat hij 75 jaar een goede leeftijd vindt om te sterven. Tot die leeftijd ben je redelijk bij de les en relatief fit. Je ziet je kleinkinderen nog hun start maken in het leven en het is een mooi moment om het patriarchaat of matriarchaat van je familie over te dragen aan je kinderen. Je gezondheidskosten rijzen nog niet de pan uit, mits je vanaf dat moment levensverlengende maatregelen weigert. Dus stelt Zeke voor om vanaf dat moment geen antibiotica meer te slikken en al vanaf een jaar of wat vóór je 75ste ook geen ingewikkelde onderzoeken meer te laten uitvoeren. Van actieve euthanasie is hij geen voorstander, maar hij heeft zich voorgenomen om vanaf 75 jaar het noodlot - of zijn genen - te laten zegevieren. Mocht hij tegen die tijd alsnog behoren tot die kleine minderheid die nog even fit en scherp is als met 60 jaar, dan is ouder worden géén probleem voor hem, maar een zegen. Voor hemzelf en de wereld.

Gewoon gáán

De vraag is: brengt hij tegen die tijd de moed op om nee te zeggen tegen de dokter met zijn spuit? En voor mij nog belangrijker: ben ik daar straks toe in staat? Ben ik realist en mans genoeg om op een dag de verschrikkelijke werkelijkheid onder ogen te zien - dat de wereld beter af is zonder mij..? En dan gewoon te gáán... Dat lijkt mij een mooi geschenk om voor te bidden.

[wordt vervolgd...]

Nog steeds springlevend

De tijd vliegt en ik vlieg mee. Sinds mijn laatste blog zijn bijna drie jaar verstreken. Dat ik al die tijd niks heb geschreven, betekent niet dat er niks is gebeurd in mijn leven. Integendeel. Dochter Fleur is uitgevlogen naar Dubai en heeft twee mooie zoontjes gekregen. Zoon Kamiel heeft een huis gekocht en rijdt een dikke auto van de zaak. Mijn vader is dit jaar overleden, hij is bijna 93 geworden. Ik ben de 60 gepasseerd, grootvader geworden en vrienden met buurman Dolph. Heb een jaar lang een kantoor gehuurd bij München. Heb daar nog een vette motor staan. Norbert en Margit zijn uit elkaar, ze hebben allebei een nieuwe relatie. Een vriendin uit Duitsland heeft op bezoek in Amsterdam een hersenbloeding gekregen en moet maandenlang revalideren. Buurvrouw Lies heeft eindelijk de strijd verloren tegen de kanker; volgende maand krijg ik alweer nieuwe onderburen. Marianne is 'my person' geworden, Marjan een innige vriendin en Georgia een nabije levensgezel. Net als Joke en Gert-Jan, met wie ik de inspiratie van de dialogen deel. Tsaree staat op het punt te vertrekken naar Friesland, met medenemen van haar verrukkelijke Thaise keuken. Douwe komt juist dichterbij, Loek neemt wat afstand. Al die bewegingen worden helder als je ze bekijkt over een langere tijd... Mooi is dat, gracieus ook.

Eigenlijk is 'de tijd vliegt' een povere vertaling van 'tempus fugit' - 'de tijd vleidt', hij vlucht. Als een ongrijpbaar fenomeen dat ons altijd blijft ontglippen. Als zand door de vingers stromend, eeuwig wijkend. En wat blijft dan wel? De liefde misschien, die blijft altijd, maar dan niet gehecht aan iets of iemand. En Ik, zei de gek, maar dat klopt ook niet. Want niets blijft, helemaal niets, want alle permanentie is illusie, en dat is nou juist zo mooi.

En die plek om te sterven? Die heb ik dus nog niet gevonden, en eerlijk gezegd zoek ik niet meer zo hard. Ik geniet zo van mijn stad, Amsterdam, en van mijn schat, Sabine. Dat die twee niet op één plek zijn te verenigen, is lastig maar ook interessant. Het illustreert zo mooi de verscheurdheid die ik al mijn hele leven in mij draag. Die te omarmen en te zien dat mijn Gestalte daar helemaal geen probleem van maakt - dat is mijn weg. Of althans een aspect daarvan. Waarderen, doorzien, helder worden in het licht van de vluchtende tijd. Wat een bizar avontuur!

O ja, onlangs gaf Marianne mij in overweging om opiniestukjes te gaan schrijven. Dat lijkt me ook wel wat. Dan slaat de titel van dit blog wel nergens meer op, maar dat stoort me niet zo.